Bir eşyanın serbest dolaşımda  olması ne anlama gelir? Menşe nedir? Her iki kavram da Gümrük Mevzuatında çok önemli yer tutar. Bu açıdan; söz konusu kavramların anlaşılması diğer konuları daha rahat yorumlayabilme becerisini beraberinde getirir. Örneğin yalnızca Gümrük Kanunu ve Gümrük Yönetmeliğinde bile o kadar çok “Serbest Dolaşımda Olan Eşya” ve “Serbest Dolaşımda Olmayan Eşya” ifadesi geçer ki; bu kavramı tam olarak anlamadan mevzuat okumaları yapmak fazlasıyla yorucudur. Menşe mevzuatı ise oldukça kapsamlı ve detaylıdır. Tercihli Menşe Kuralları, Tercihsiz Menşe Kuralları, İkili Menşe kümülasyonu, Çapraz Menşe kümülasyonu derken konu dallanıp budaklanır. Bu yazıda, menşe kavramını yüzeysel olarak ele alıp daha ziyade Serbest Dolaşım kavramıyla ilişkisi üzerinde duracağım. Türkiye Gümrük Bölgesine gelen eşyanın serbest dolaşıma girişi; ticaret politikası önlemlerinin uygulanması, eşyanın ithali için öngörülen diğer işlemlerin tamamlanması ve kanunen ödenmesi gereken vergilerin tahsili ile mümkündür. Yani “serbest dolaşıma giriş beyannamesinin” “kapanmış“ statüye gelmesiyle ithalat işlemleri tamamlanarak eşya “serbest dolaşımda” statüsü kazanmış olur. Bununla birlikte;  tamamen Türkiye’de elde edilmiş veya üretilmiş Türkiye menşeli eşya da zaten serbest dolaşım statüsündedir. Bu açıdan serbest dolaşım kavramını şu şekilde özetlemek mümkündür:  Bir eşya gümrük kontrolü ve gümrük gözetimini gerektirmiyorsa serbest dolaşımda demektir. Yani bir eşyanın serbest dolaşımda olup olmadığı eşyanın gümrük statüsünü gösterir. Şimdi eşyanın serbest dolaşımda olma statüsünü, Gümrük Birliği çerçevesinde değerlendirelim. Bu doğrultuda; Türkiye ile Avrupa Birliği arasında Gümrük Birliğini tesis eden 1/95 sayılı Ortaklık Konseyi Kararı ile 2006/10895 sayılı Türkiye ile Avrupa Topluluğu Arasında Oluşturulan Gümrük Birliğinin Uygulanmasına İlişkin Esaslar Hakkında Kararı ele almak gerekecek. Türkiye-Avrupa Birliği ülkeleri arasındaki Gümrük Birliğinin serbest dolaşıma giriş hükümleri; Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu’nu (AKÇT) Kuran Anlaşma Kapsamı Ürünlerin Ticaretine İlişkin Türkiye ile AKÇT Arasındaki Anlaşma kapsamındaki ürünler hariç olmak üzere; sanayi ürünleri ile işlenmiş tarım ürünlerini kapsamaktadır. 2006/10895 sayılı karar ise bu Gümrük Birliği’nin uygulanmasına ilişkin esasları düzenlemektedir. Bu kararlar neticesinde; Serbest Dolaşımdaki Eşya kavramından geniş anlamda şunu anlamamız gerekecek: a)Tümüyle Türkiye veya Avrupa Birliği ülkelerinde elde edilmiş olan eşya b)tamamı veya bir kısmı üçüncü ülkeler menşeli olup Türkiye ya da Avrupa Birliğinde ithal işlemleri tamamlanmış, gerekli gümrük vergisi, eş etkili vergi ve resimleri tahsil edilmiş, bu vergi ve resimleri tam veya kısmi bir iadeden yararlanmamış eşya. Bir eşyanın Gümrük Birliği Gümrük Bölgesinde (Yani Avrupa Topluluğu Gümrük Bölgesi ile Türkiye’nin Gümrük Bölgesini kapsayan bölge) serbest dolaşımda olup olmadığı gümrük birliği ülkelerince nasıl anlaşılacaktır? Bu noktada, Türkiye veya Avrupa Birliği ülkelerinde serbest dolaşımda bulunan eşya için (bu eşyanın AKÇT ürünleri hariç sanayi ürünleri ve işlenmiş tarım ürünleri olması şartıyla) A.TR Dolaşım Belgesi düzenlenerek eşyanın gümrük birliğinin diğer ülkeleri için de serbest dolaşımda olduğu ispatlanır. A.TR Dolaşım Belgesi ile gelen eşyanın Gümrük Vergisi %0 olarak uygulanır. Menşe ise eşyanın ekonomik kimliğini gösteren ve uluslararası ticaretteki uygulamaların temelini oluşturan bir kavramdır. Ülkeler için gümrük vergilerinin tahakkuku ve ticaret politikası önlemlerinin uygulanması açısından eşyanın menşeini tespit etmek önem arz eder. Bir eşyanın tamamen bir ülkede üretilmesi ve elde edilmesiyle o ülke menşeli olacağı açıktır. Eşyanın bir ülkede elde edildikten/ üretildikten sonra başka bir ülkede değişiklik ve işlem görmesi veya üretimin birden fazla ülkede gerçekleştirilmesi halinde ise; eşyanın bir ülke menşeli sayılabilmesi için, o ülkede yeni bir ürün imal edilmesi veya imalatın önemli bir aşamasının ve ekonomik yönden gerekli görülen en son esaslı işçilik ve eylemin o ülkede bu amaçla donatılmış işletmelerde yapılması gerekir. Şimdi 10 Seri Nolu Gümrük Genel Tebliği (Uluslararası Anlaşmalar) çerçevesinde Serbest Dolaşımdaki Eşya ve Menşe kavramlarını birlikte ele alalım. Yukarıda tamamen bir ülkede elde edilmiş veya üretilmiş eşyanın o ülke menşeli eşya olacağını söylemiştik. Örneğin tamamen Türkiye’de üretilen bir eşya hem Türkiye menşelidir hem de serbest dolaşımdadır. Bununla birlikte, Türkiye’de gördüğü işlem ve işçilik nedeniyle Türkiye menşei kazanmış olan her eşya, serbest dolaşımda olmayabilir. Bünyesinde serbest dolaşımda olmayan yabancı girdi bulunan ürünler, ancak tüm bu yabancı girdilerin vergilerinin ödenmiş olması şartıyla serbest dolaşıma girer ve böylece bu ürünlerin Gümrük Birliği kapsamında Avrupa Birliği’ne ihracında A.TR Dolaşım Belgesi düzenlenebilir. Diğer yandan tahmin edileceği üzere; eşyanın Türkiye’de serbest dolaşıma girmesi eşyaya Türkiye menşei kazandıran bir durum değildir. Serbest dolaşıma giren eşyanın Türkiye menşei kazanıp kazanmadığı, bu eşyanın Türkiye’de gördüğü işlem ve işçilik sonucunda elde edilen ürünün ilgili karar ve yönetmelikler çerçevesinde değerlendirilmesi sonucunda belirlenir.

Gümrük ve Dış Ticaret Mevzuatına başlangıç konusu olarak Transit Rejimini belirlemeyi uygun buldum. Böylece gümrük işlemlerine ilişkin geniş bir çerçeve çizmemiz mümkün olacak. Öte yandan; Transit Rejiminin tüm detaylarına gireceğim bir yazı, başlangıç için fazla detaylı olacaktır. Bu nedenle bu yazıyı “Transit Rejimi 1” olarak adlandırdım. İlerleyen süreçte ikinci kısmı kaleme alacağım. Yazımın görselleri için ise 1 Ocak 2021 tarihinde Gürbulak Sınır Kapısında çektiğim ve buram buram transit rejimi kokan fotoğrafları kullandım. Başlayalım; Transit Rejiminin de dahil olduğu Gümrük Rejimleri; Gümrük Kanunun 3. Maddesinde sayılmış olup aşağıdakilerden oluşmaktadır. a) Serbest dolaşıma giriş rejimi, b) Transit rejimi, c) Gümrük antrepo rejimi, d) Dahilde işleme rejimi, e) Gümrük kontrolü altında işleme rejimi, f) Geçici ithalat rejimi, g) Hariçte işleme rejimi, h) İhracat rejimi Transit rejimi; a) İthalat vergileri ve ticaret politikası önlemlerine tabi tutulmayan serbest dolaşıma girmemiş, b) İhracatla ilgili gümrük işlemleri tamamlanmış eşyanın gümrük gözetimi altında Türkiye Gümrük Bölgesi içindeki bir noktadan diğerine taşınmasına uygulanır. Bu noktada hemen Türkiye Gümrük Bölgesini, Gümrük Kanunun 2. maddesi kapsamında tanımlayalım: Türkiye Gümrük Bölgesi, Türkiye Cumhuriyeti topraklarını kapsar ve Türkiye kara suları, iç suları ve hava sahası gümrük bölgesine dahildir. Gümrük idareleri, transit rejimine tabi tutulan eşyanın Türkiye Gümrük Bölgesi içinde; a) Yabancı bir ülkeden yabancı bir ülkeye, b) Yabancı bir ülkeden Türkiye’ye, c) Türkiye’den yabancı bir ülkeye, d) Bir iç gümrük idaresinden diğer bir iç gümrük idaresine taşınmasına izin verir. Gümrük Kanunun 84-92 ve Gümrük Yönetmeliğinin 212-244. Madde hükümleri Transit Rejimine ilişkindir. Bu maddeler kapsamında ilerleyelim. Öncelikle transit rejimine başlarken özellikle şu tanımları bilmeliyiz: Hareket gümrük idaresi: Eşyanın transit rejimine tabi tutulmasına ilişkin beyanın kabul edildiği, transit rejiminin başladığı gümrük idaresidir. Giriş gümrük idaresi: eşyanın Türkiye Gümrük Bölgesine getirildiği ve risk analizine dayalı giriş kontrolüne tabi tutularak geciktirilmeksizin sevk işlemlerinin yapıldığı gümrük idaresidir. İthalat gümrük idaresi: Türkiye Gümrük Bölgesine getirilen eşyanın risk analizine dayalı kontrolleri de dâhil olmak üzere gümrükçe onaylanmış bir işlem ve kullanıma tabi tutulmasına ilişkin işlemlerinin yerine getirildiği gümrük idaresidir. İhracat gümrük idaresi: Türkiye Gümrük Bölgesini terk edecek eşyanın risk analizine dayalı kontrolleri de dâhil olmak üzere gümrükçe onaylanmış bir işlem ve kullanıma tabi tutulmasına ilişkin işlemlerinin yerine getirildiği gümrük idaresini; Çıkış gümrük idaresi: eşyanın Türkiye Gümrük Bölgesini terk etmeden önce sunulmasının gerekli olduğu ve çıkış işlemlerinin tamamlanması ile ilgili gümrük kontrolleri ve risk analizine dayalı kontrollere tabi tutulduğu gümrük idaresini; Varış gümrük idaresi: Transit rejimine tabi tutulan eşyanın, rejimin sonlandırılması için sunulması gereken gümrük idaresidir. Hareket gümrük idaresini tanımlarken “beyan” ifadesini kullandık. Transit beyanı olarak nelerin kullanıldığı Gümrük Yönetmeliği 213. Maddesinde tanımlanmıştır. Başlangıç seviyede, bizim için iki transit beyanı önemlidir. Bunlar: a) Ortak ve ulusal transit rejimi hükümleri çerçevesinde transit refakat belgesi, b) TIR Sözleşmesi kapsamında kullanılan TIR Karnesidir. Transit Refakat Belgesi (TRB) Transit Refakat Belgesine (TRB) ilişkin ana mevzuatımız 4 Seri Nolu (TRANSİT REJİMİ) Gümrük Genel Tebliğidir. Bu tebliğ, eşyanın ortak transit rejimi ve ulusal transit rejimi çerçevesinde taşınmasında uygulanacak gümrük işlemlerine ilişkin usul ve esasları düzenlemektir. Ortak Transit Rejimi, eşyanın Ortak Transit Rejimi Sözleşmesine taraf olan ülkeler arasında taşınmasına yöneliktir. Bu doğrultuda; Avrupa Birliği ülkeleri, EFTA ülkeleri (Norveç, İzlanda, Lihtenştayn ve İsviçre) Türkiye, Kuzey Makedonya Cumhuriyeti, Sırbistan, Birleşik Krallık, Ukrayna ve Gürcistan (1 Şubat 2025’ten beri) arasında eşyanın taşınması Ortak Transit Rejimi kapsamında gerçekleştirilir. Ülkemiz 2012 yılında bu sözleşmeye katılmıştır. Yukarıda Hareket Gümrük İdaresi ve Varış Gümrük idaresinden bahsetmiştik. Ortak Transit Rejiminde; yeni bir kavram daha karşımıza çıkar: Transit Gümrük İdaresi: Çıkış ve giriş idareleri olarak ayrılır. Kabaca Ortak Transit Rejimi sözleşmesine taraflar arasında eşyanın giriş ve çıkış yaptığı gümrük idareleridir. Bu noktada; Avrupa Birliği ülkelerinin tek taraf olarak sayıldığını unutmamak gerekir. Yani Türkiye’den Bulgaristan-Romanya-Ukrayna (AB üyesi değil) güzergahını izleyerek Polonya’ya gidecek bir eşya taşıması için; Türkiye (Çıkış İdaresi), Bulgaristan (Giriş İdaresi) Romanya (Çıkış İdaresi) Polonya (Giriş İdaresi) şeklinde adlandırılır. Dolayısıyla bir AB üyesi olan Bulgaristan’dan diğer AB üyesi olan Romanya’ya girerken bir Transit gümrük idaresinin varlığından söz edemeyiz. Zaten sözleşmenin tarafı olan AB topraklarına Bulgaristan ile girilmişti. Romanya’dan Ukrayna’ya geçerken AB topraklarından çıkıldığı için ise Romanya Çıkış İdaresi olarak adlandırılacaktır. Ulusal Transit Rejimi ise Türkiye Gümrük Bölgesi içerisinde başlayıp biten transit rejimidir. Türkiye Gümrük Bölgesinde başlayıp yine burada biten bir taşıma için ortak transit rejimi kullanılamayacağı için ulusal transit rejimi kullanılır. Gümrük Yönetmeliği 212. Maddesinde; mevzuatımızda farklı bir hüküm bulunmadığı sürece, ortak transit rejimine ilişkin hükümlerin ulusal transit rejimi için de geçerli olacağı belirtilmiştir. Bu 2 Transit Rejimini kapsayan belgeyi Transit Refakat Belgesi (TRB) olarak adlandırıyoruz ve bu belgenin üç farklı Rejim Kodu bulunur. T1 ve T2 (Bunlar Ortak Transit Rejim Kodlarıdır) TR (Ulusal Transit Rejim Kodu) T1 Avrupa Birliği Dışı eşyasının transit beyanında kullanılırken; T2 Avrupa Birliği eşyasının transit beyanında kullanılır. TR ise ulusal transit beyanlarının, ortak transit rejimi kapsamındaki işlemlerden ayrılması için kullanılır. Bu mantıkla şunu anlıyoruz: Türkiye menşeli bir eşya TRB ile ortak transit rejimine taraf bir ülkeye sevk ediliyorsa T1 rejim kodu, Türkiye Gümrük Bölgesinde bir gümrük idaresinden başka bir Gümrük İdaresine transitinde ise TR rejim kodu kullanılıyor. Transit Refakat Belgesine ilişkin tüm işlemler NCTS (New Computerised Transit System – Yeni Bilgisayarlı Transit Sistemi) üzerinden elektronik ortamda gerçekleştirilir. Asıl sorumlu transit beyanını elektronik ortamda yapar ve transit rejimindeki tüm işlemlerin mevzuata uygunluğundan sorumludur. Asıl sorumlu ya da asıl sorumlu adına rejim beyanında bulunan kişi, NCTS üzerinden hareket gümrük idaresine beyanda bulunduğunda, sistem tarafından bir yerel referans numarası ( Local Reference Number – LRN) oluşturulur. Bu transit beyanında eşya ve rejimin gerektirdiği diğer bilgilerin yanı sıra teminat bilgisi de yer alır. Teminat, asıl sorumludan alınır ve transit rejimi esnasında eşyanın henüz vergileri ödenmediği için transit rejimi hükümlerinin ihlal edilme ihtimaline karşı bir güvencedir. Bu nedenle eşyanın kıymeti ve vergileri ölçüsünde alınan teminat da değişir. Hareket gümrük idaresince bu beyan (LRN) kabul edildiğinde ise yine sistem tarafından hareket referans numarası (Movement Reference Number – MRN ) oluşturulur. MRN numarasının ilk iki hanesi yıla ait bilgi içerirken sonraki iki hanesi ise ülke kodudur. (Örneğin 25TR) Geri kalan numaralar ise her transit işlemi için benzersiz numaralardır. Hareket gümrük idaresince, kabul edilen MRN kapsamı eşyaya ilişkin belge (sarı hat) ya da fiziki kontrollerin (kırmızı hat) ardından işlemler tamamlanır. Ayniyet (aynılık, tıpkılık) önlemi için mühür tatbik edildikten sonra Varış