Bir eşyanın serbest dolaşımda olması ne anlama gelir?
Menşe nedir?
Her iki kavram da Gümrük Mevzuatında çok önemli yer tutar. Bu açıdan; söz konusu kavramların anlaşılması diğer konuları daha rahat yorumlayabilme becerisini beraberinde getirir. Örneğin yalnızca Gümrük Kanunu ve Gümrük Yönetmeliğinde bile o kadar çok “Serbest Dolaşımda Olan Eşya” ve “Serbest Dolaşımda Olmayan Eşya” ifadesi geçer ki; bu kavramı tam olarak anlamadan mevzuat okumaları yapmak fazlasıyla yorucudur.
Menşe mevzuatı ise oldukça kapsamlı ve detaylıdır. Tercihli Menşe Kuralları, Tercihsiz Menşe Kuralları, İkili Menşe kümülasyonu, Çapraz Menşe kümülasyonu derken konu dallanıp budaklanır. Bu yazıda, menşe kavramını yüzeysel olarak ele alıp daha ziyade Serbest Dolaşım kavramıyla ilişkisi üzerinde duracağım.
Türkiye Gümrük Bölgesine gelen eşyanın serbest dolaşıma girişi; ticaret politikası önlemlerinin uygulanması, eşyanın ithali için öngörülen diğer işlemlerin tamamlanması ve kanunen ödenmesi gereken vergilerin tahsili ile mümkündür. Yani “serbest dolaşıma giriş beyannamesinin” “kapanmış“ statüye gelmesiyle ithalat işlemleri tamamlanarak eşya “serbest dolaşımda” statüsü kazanmış olur. Bununla birlikte; tamamen Türkiye’de elde edilmiş veya üretilmiş Türkiye menşeli eşya da zaten serbest dolaşım statüsündedir. Bu açıdan serbest dolaşım kavramını şu şekilde özetlemek mümkündür: Bir eşya gümrük kontrolü ve gümrük gözetimini gerektirmiyorsa serbest dolaşımda demektir. Yani bir eşyanın serbest dolaşımda olup olmadığı eşyanın gümrük statüsünü gösterir.
Şimdi eşyanın serbest dolaşımda olma statüsünü, Gümrük Birliği çerçevesinde değerlendirelim. Bu doğrultuda; Türkiye ile Avrupa Birliği arasında Gümrük Birliğini tesis eden 1/95 sayılı Ortaklık Konseyi Kararı ile 2006/10895 sayılı Türkiye ile Avrupa Topluluğu Arasında Oluşturulan Gümrük Birliğinin Uygulanmasına İlişkin Esaslar Hakkında Kararı ele almak gerekecek. Türkiye-Avrupa Birliği ülkeleri arasındaki Gümrük Birliğinin serbest dolaşıma giriş hükümleri; Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu’nu (AKÇT) Kuran Anlaşma Kapsamı Ürünlerin Ticaretine İlişkin Türkiye ile AKÇT Arasındaki Anlaşma kapsamındaki ürünler hariç olmak üzere; sanayi ürünleri ile işlenmiş tarım ürünlerini kapsamaktadır. 2006/10895 sayılı karar ise bu Gümrük Birliği’nin uygulanmasına ilişkin esasları düzenlemektedir. Bu kararlar neticesinde;
Serbest Dolaşımdaki Eşya kavramından geniş anlamda şunu anlamamız gerekecek:
a)Tümüyle Türkiye veya Avrupa Birliği ülkelerinde elde edilmiş olan eşya
b)tamamı veya bir kısmı üçüncü ülkeler menşeli olup Türkiye ya da Avrupa Birliğinde ithal işlemleri tamamlanmış, gerekli gümrük vergisi, eş etkili vergi ve resimleri tahsil edilmiş, bu vergi ve resimleri tam veya kısmi bir iadeden yararlanmamış eşya.
Bir eşyanın Gümrük Birliği Gümrük Bölgesinde (Yani Avrupa Topluluğu Gümrük Bölgesi ile Türkiye’nin Gümrük Bölgesini kapsayan bölge) serbest dolaşımda olup olmadığı gümrük birliği ülkelerince nasıl anlaşılacaktır? Bu noktada, Türkiye veya Avrupa Birliği ülkelerinde serbest dolaşımda bulunan eşya için (bu eşyanın AKÇT ürünleri hariç sanayi ürünleri ve işlenmiş tarım ürünleri olması şartıyla) A.TR Dolaşım Belgesi düzenlenerek eşyanın gümrük birliğinin diğer ülkeleri için de serbest dolaşımda olduğu ispatlanır. A.TR Dolaşım Belgesi ile gelen eşyanın Gümrük Vergisi %0 olarak uygulanır.
Menşe ise eşyanın ekonomik kimliğini gösteren ve uluslararası ticaretteki uygulamaların temelini oluşturan bir kavramdır. Ülkeler için gümrük vergilerinin tahakkuku ve ticaret politikası önlemlerinin uygulanması açısından eşyanın menşeini tespit etmek önem arz eder.
Bir eşyanın tamamen bir ülkede üretilmesi ve elde edilmesiyle o ülke menşeli olacağı açıktır. Eşyanın bir ülkede elde edildikten/ üretildikten sonra başka bir ülkede değişiklik ve işlem görmesi veya üretimin birden fazla ülkede gerçekleştirilmesi halinde ise; eşyanın bir ülke menşeli sayılabilmesi için, o ülkede yeni bir ürün imal edilmesi veya imalatın önemli bir aşamasının ve ekonomik yönden gerekli görülen en son esaslı işçilik ve eylemin o ülkede bu amaçla donatılmış işletmelerde yapılması gerekir.
Şimdi 10 Seri Nolu Gümrük Genel Tebliği (Uluslararası Anlaşmalar) çerçevesinde Serbest Dolaşımdaki Eşya ve Menşe kavramlarını birlikte ele alalım.
Yukarıda tamamen bir ülkede elde edilmiş veya üretilmiş eşyanın o ülke menşeli eşya olacağını söylemiştik. Örneğin tamamen Türkiye’de üretilen bir eşya hem Türkiye menşelidir hem de serbest dolaşımdadır. Bununla birlikte, Türkiye’de gördüğü işlem ve işçilik nedeniyle Türkiye menşei kazanmış olan her eşya, serbest dolaşımda olmayabilir. Bünyesinde serbest dolaşımda olmayan yabancı girdi bulunan ürünler, ancak tüm bu yabancı girdilerin vergilerinin ödenmiş olması şartıyla serbest dolaşıma girer ve böylece bu ürünlerin Gümrük Birliği kapsamında Avrupa Birliği’ne ihracında A.TR Dolaşım Belgesi düzenlenebilir.
Diğer yandan tahmin edileceği üzere; eşyanın Türkiye’de serbest dolaşıma girmesi eşyaya Türkiye menşei kazandıran bir durum değildir. Serbest dolaşıma giren eşyanın Türkiye menşei kazanıp kazanmadığı, bu eşyanın Türkiye’de gördüğü işlem ve işçilik sonucunda elde edilen ürünün ilgili karar ve yönetmelikler çerçevesinde değerlendirilmesi sonucunda belirlenir.
