Gümrük ve Dış Ticaret Mevzuatına başlangıç konusu olarak Transit Rejimini belirlemeyi uygun buldum. Böylece gümrük işlemlerine ilişkin geniş bir çerçeve çizmemiz mümkün olacak. Öte yandan; Transit Rejiminin tüm detaylarına gireceğim bir yazı, başlangıç için fazla detaylı olacaktır. Bu nedenle bu yazıyı “Transit Rejimi 1” olarak adlandırdım. İlerleyen süreçte ikinci kısmı kaleme alacağım. Yazımın görselleri için ise 1 Ocak 2021 tarihinde Gürbulak Sınır Kapısında çektiğim ve buram buram transit rejimi kokan fotoğrafları kullandım.
Başlayalım;
Transit Rejiminin de dahil olduğu Gümrük Rejimleri; Gümrük Kanunun 3. Maddesinde sayılmış olup aşağıdakilerden oluşmaktadır.
a) Serbest dolaşıma giriş rejimi,
b) Transit rejimi,
c) Gümrük antrepo rejimi,
d) Dahilde işleme rejimi,
e) Gümrük kontrolü altında işleme rejimi,
f) Geçici ithalat rejimi,
g) Hariçte işleme rejimi,
h) İhracat rejimi
Transit rejimi;
a) İthalat vergileri ve ticaret politikası önlemlerine tabi tutulmayan serbest dolaşıma girmemiş,
b) İhracatla ilgili gümrük işlemleri tamamlanmış
eşyanın gümrük gözetimi altında Türkiye Gümrük Bölgesi içindeki bir noktadan diğerine taşınmasına uygulanır.
Bu noktada hemen Türkiye Gümrük Bölgesini, Gümrük Kanunun 2. maddesi kapsamında tanımlayalım:
Türkiye Gümrük Bölgesi, Türkiye Cumhuriyeti topraklarını kapsar ve Türkiye kara suları, iç suları ve hava sahası gümrük bölgesine dahildir.
Gümrük idareleri, transit rejimine tabi tutulan eşyanın Türkiye Gümrük Bölgesi içinde;
a) Yabancı bir ülkeden yabancı bir ülkeye,
b) Yabancı bir ülkeden Türkiye’ye,
c) Türkiye’den yabancı bir ülkeye,
d) Bir iç gümrük idaresinden diğer bir iç gümrük idaresine
taşınmasına izin verir.
Gümrük Kanunun 84-92 ve Gümrük Yönetmeliğinin 212-244. Madde hükümleri Transit Rejimine ilişkindir. Bu maddeler kapsamında ilerleyelim. Öncelikle transit rejimine başlarken özellikle şu tanımları bilmeliyiz:
- Hareket gümrük idaresi: Eşyanın transit rejimine tabi tutulmasına ilişkin beyanın kabul edildiği, transit rejiminin başladığı gümrük idaresidir.
- Giriş gümrük idaresi: eşyanın Türkiye Gümrük Bölgesine getirildiği ve risk analizine dayalı giriş kontrolüne tabi tutularak geciktirilmeksizin sevk işlemlerinin yapıldığı gümrük idaresidir.
- İthalat gümrük idaresi: Türkiye Gümrük Bölgesine getirilen eşyanın risk analizine dayalı kontrolleri de dâhil olmak üzere gümrükçe onaylanmış bir işlem ve kullanıma tabi tutulmasına ilişkin işlemlerinin yerine getirildiği gümrük idaresidir.
- İhracat gümrük idaresi: Türkiye Gümrük Bölgesini terk edecek eşyanın risk analizine dayalı kontrolleri de dâhil olmak üzere gümrükçe onaylanmış bir işlem ve kullanıma tabi tutulmasına ilişkin işlemlerinin yerine getirildiği gümrük idaresini;
- Çıkış gümrük idaresi: eşyanın Türkiye Gümrük Bölgesini terk etmeden önce sunulmasının gerekli olduğu ve çıkış işlemlerinin tamamlanması ile ilgili gümrük kontrolleri ve risk analizine dayalı kontrollere tabi tutulduğu gümrük idaresini;
- Varış gümrük idaresi: Transit rejimine tabi tutulan eşyanın, rejimin sonlandırılması için sunulması gereken gümrük idaresidir.
Hareket gümrük idaresini tanımlarken “beyan” ifadesini kullandık. Transit beyanı olarak nelerin kullanıldığı Gümrük Yönetmeliği 213. Maddesinde tanımlanmıştır. Başlangıç seviyede, bizim için iki transit beyanı önemlidir.
Bunlar:
a) Ortak ve ulusal transit rejimi hükümleri çerçevesinde transit refakat belgesi,
b) TIR Sözleşmesi kapsamında kullanılan TIR Karnesidir.
Transit Refakat Belgesi (TRB)
Transit Refakat Belgesine (TRB) ilişkin ana mevzuatımız 4 Seri Nolu (TRANSİT REJİMİ) Gümrük Genel Tebliğidir. Bu tebliğ, eşyanın ortak transit rejimi ve ulusal transit rejimi çerçevesinde taşınmasında uygulanacak gümrük işlemlerine ilişkin usul ve esasları düzenlemektir.
Ortak Transit Rejimi, eşyanın Ortak Transit Rejimi Sözleşmesine taraf olan ülkeler arasında taşınmasına yöneliktir. Bu doğrultuda; Avrupa Birliği ülkeleri, EFTA ülkeleri (Norveç, İzlanda, Lihtenştayn ve İsviçre) Türkiye, Kuzey Makedonya Cumhuriyeti, Sırbistan, Birleşik Krallık, Ukrayna ve Gürcistan (1 Şubat 2025’ten beri) arasında eşyanın taşınması Ortak Transit Rejimi kapsamında gerçekleştirilir. Ülkemiz 2012 yılında bu sözleşmeye katılmıştır. Yukarıda Hareket Gümrük İdaresi ve Varış Gümrük idaresinden bahsetmiştik. Ortak Transit Rejiminde; yeni bir kavram daha karşımıza çıkar:
Transit Gümrük İdaresi: Çıkış ve giriş idareleri olarak ayrılır. Kabaca Ortak Transit Rejimi sözleşmesine taraflar arasında eşyanın giriş ve çıkış yaptığı gümrük idareleridir. Bu noktada; Avrupa Birliği ülkelerinin tek taraf olarak sayıldığını unutmamak gerekir. Yani Türkiye’den Bulgaristan-Romanya-Ukrayna (AB üyesi değil) güzergahını izleyerek Polonya’ya gidecek bir eşya taşıması için;
- Türkiye (Çıkış İdaresi),
- Bulgaristan (Giriş İdaresi)
- Romanya (Çıkış İdaresi)
- Polonya (Giriş İdaresi) şeklinde adlandırılır.
Dolayısıyla bir AB üyesi olan Bulgaristan’dan diğer AB üyesi olan Romanya’ya girerken bir Transit gümrük idaresinin varlığından söz edemeyiz. Zaten sözleşmenin tarafı olan AB topraklarına Bulgaristan ile girilmişti. Romanya’dan Ukrayna’ya geçerken AB topraklarından çıkıldığı için ise Romanya Çıkış İdaresi olarak adlandırılacaktır.
Ulusal Transit Rejimi ise Türkiye Gümrük Bölgesi içerisinde başlayıp biten transit rejimidir. Türkiye Gümrük Bölgesinde başlayıp yine burada biten bir taşıma için ortak transit rejimi kullanılamayacağı için ulusal transit rejimi kullanılır. Gümrük Yönetmeliği 212. Maddesinde; mevzuatımızda farklı bir hüküm bulunmadığı sürece, ortak transit rejimine ilişkin hükümlerin ulusal transit rejimi için de geçerli olacağı belirtilmiştir.
Bu 2 Transit Rejimini kapsayan belgeyi Transit Refakat Belgesi (TRB) olarak adlandırıyoruz ve bu belgenin üç farklı Rejim Kodu bulunur.
- T1 ve T2 (Bunlar Ortak Transit Rejim Kodlarıdır)
- TR (Ulusal Transit Rejim Kodu)
T1 Avrupa Birliği Dışı eşyasının transit beyanında kullanılırken; T2 Avrupa Birliği eşyasının transit beyanında kullanılır. TR ise ulusal transit beyanlarının, ortak transit rejimi kapsamındaki işlemlerden ayrılması için kullanılır. Bu mantıkla şunu anlıyoruz: Türkiye menşeli bir eşya TRB ile ortak transit rejimine taraf bir ülkeye sevk ediliyorsa T1 rejim kodu, Türkiye Gümrük Bölgesinde bir gümrük idaresinden başka bir Gümrük İdaresine transitinde ise TR rejim kodu kullanılıyor.
Transit Refakat Belgesine ilişkin tüm işlemler NCTS (New Computerised Transit System – Yeni Bilgisayarlı Transit Sistemi) üzerinden elektronik ortamda gerçekleştirilir. Asıl sorumlu transit beyanını elektronik ortamda yapar ve transit rejimindeki tüm işlemlerin mevzuata uygunluğundan sorumludur.
Asıl sorumlu ya da asıl sorumlu adına rejim beyanında bulunan kişi, NCTS üzerinden hareket gümrük idaresine beyanda bulunduğunda, sistem tarafından bir yerel referans numarası ( Local Reference Number – LRN) oluşturulur. Bu transit beyanında eşya ve rejimin gerektirdiği diğer bilgilerin yanı sıra teminat bilgisi de yer alır. Teminat, asıl sorumludan alınır ve transit rejimi esnasında eşyanın henüz vergileri ödenmediği için transit rejimi hükümlerinin ihlal edilme ihtimaline karşı bir güvencedir. Bu nedenle eşyanın kıymeti ve vergileri ölçüsünde alınan teminat da değişir.
Hareket gümrük idaresince bu beyan (LRN) kabul edildiğinde ise yine sistem tarafından hareket referans numarası (Movement Reference Number – MRN ) oluşturulur. MRN numarasının ilk iki hanesi yıla ait bilgi içerirken sonraki iki hanesi ise ülke kodudur. (Örneğin 25TR) Geri kalan numaralar ise her transit işlemi için benzersiz numaralardır.
Hareket gümrük idaresince, kabul edilen MRN kapsamı eşyaya ilişkin belge (sarı hat) ya da fiziki kontrollerin (kırmızı hat) ardından işlemler tamamlanır. Ayniyet (aynılık, tıpkılık) önlemi için mühür tatbik edildikten sonra Varış Gümrük İdaresine sevk edilir. Eğer varış gümrük idaresinde mührün sağlam olduğu anlaşılırsa, sevk edilen eşyanın hareket gümrük idaresindeki haliyle aynı olduğu, ülke içinde taşınırken bir müdahalede bulunulmadığı kabul edilir.
Tır Karnesi
TIR Karnesi uluslararası karayolu taşımacılığında kullanılan bir transit belgesidir. Bu belgeye ilişkin ana mevzuatımız 1 Seri Nolu (TIR İŞLEMLERİ) Gümrük Genel Tebliğidir. Tır Karnesi kapsamındaki eşyanın taşınmasında, 1975 tarihli TIR Sözleşmesi hükümleri uygulanır. TIR kelimesi de bu sözleşme kapsamında Uluslararası Karayolu Taşımacılığının (Transports Internationaux Routiers) kısaltması olarak kullanılmaktadır.
Tır Sözleşmesinin 16. maddesi kapsamında 1 Seri Nolu Gümrük Genel Tebliğinin 64. Maddesi aşağıdaki hükmü içermektedir:
- TIR karnesi himayesindeki uluslararası taşımalarda kullanılacak taşıt, römork ve yarı römorkların ön ve arka kısımlarına 250 x 400 mm boyutlarında, mavi zemin üzerine beyaz renkte, 200 mm boyunda ve en az 20 mm kalınlığında harflerle “TIR” ibaresinin yazılı bulunduğu bir plaka takılır.
Bu hüküm doğrultusunda; TIR sözleşmesini kullanan araçların taşıdığı büyük mavi-beyaz plakalar nedeniyle, “TIR” kelimesi birçok dile girerek büyük bir kamyonun varsayılan genel adı haline gelmiştir.
Tır Karnesi; günümüzde pek uygulama alanı kalmayan bir belge olup ortak transit rejimi sözleşmesine taraf olmayan ve dolayısıyla Transit Refakat Belgesi kullanmayan ülkeler ile olan taşımalarda kullanılabilmektedir. (Örneğin İran, Özbekistan, Türkmenistan gibi) Volet-1 ve Volet-2’lerden oluşan; sayfaları dikine çevrilen bir kitapçık şeklindedir. (Fr. Volet= Bölüm, yaprak) Her sayfanın bir numarası vardır. Ülkelerdeki Giriş ve çıkış yapılan her gümrük idaresinde bir sayfa üzerinden işlem görür ve işlem görülen sayfa kopartılarak o gümrük idaresinde arşivlenir. Aynı şekilde; Tır Karnesinin ilk işlem gördüğü Hareket Gümrük İdaresi ve transit rejiminin sonlandığı Varış Gümrük idaresince işlem gören sayfalar koparılarak alınır.
Bir örnekle ilerleyelim:
Tır Karnesi kapsamında A ülkesinden C ülkesine sevk edilen eşya aşağıdaki şekilde işlem görecektir;
A Ülkesi Hareket Gümrük İdaresi= Sayfa 1 /VOLET-1
A Ülkesi Çıkış Gümrük İdaresi = Sayfa 2 / VOLET-2
B Ülkesi Giriş Gümrük İdaresi = Sayfa 3 / VOLET-1
B Ülkesi Çıkış Gümrük İdaresi= Sayfa 4 /VOLET-2
C Ülkesi Giriş Gümrük İdaresi = Sayfa 5 / VOLET-1
C Ülkesi Varış Gümrük İdaresi = Sayfa 6 / VOLET-2
Tır karnesi kapsamında eşya taşıyan kişilere kefil olmak üzere yetkilendirilmiş kefil kuruluşlardır ve Tır Karnesi başına belirlenen sabit bir teminat üzerinden rejimin işleyişine kefil olur. (2025 yılında, teminat tutarı Tır Karnesi başına 100.000 Euro olarak uygulanmaktadır) Tır Karnesi ile TRB arasındaki en önemli farklardan biri de budur. TRB’lerde eşyanın teminatı asıl sorumlu tarafından beyan edilip Hareket Gümrük İdaresince de vergi tutarları ölçüsünde güncellenebilmekteydi. Yani sabit bir tutar bulunmamaktaydı. Tır Karnesi işlemlerinde ise; transit rejiminin ihlal edilmesi halinde Tır Karnesini elinde bulundurup gümrük idaresine beyanda bulunan (Tır Karnesi Hamili) firmaya belirlenen vergiler tebliğ edilir. Tahsilat gerçekleşmezse ise 100.000 Euro ile sınırlı kalmak üzere vergiler kefil kuruluştan tahsil edilir.
EK-10
TIR KARNESİ HİMAYESİNDE TAŞINMASINA İZİN VERİLMEYEN EŞYA
a) Alkol derecesi hacim itibariyle % 80 veya daha fazla olan tağyir (denatüre) edilmemiş etil alkol (armonize sistem kodu: 2207.10),
b) Alkol derecesi hacim itibariyle % 80’den az olan tağyir (denatüre) edilmemiş etil alkol; damıtım yoluyla elde edilen alkollü içkiler, likörler ve diğer alkollü içecekler (armonize sistem kodu: 2208),
c) Tütün içeren purolar, uçları açık purolar ve sigarillolar (armonize sistem kodu:2402.10),
ç) Tütün içeren sigaralar (armonize sistem kodu: 2402.20),
d) İçilen tütün, herhangi bir oranda tütün yerine geçen maddeler içersin içermesin (armonize sistem kodu: 2403.11 ve 2403.19).
TRB ve Tır Karnelerini genel hatlarıyla öğrendik. Transit Rejimine Gümrük Kanunun 84. Madde hükümleri ile başlamıştık.
Transit Rejimi;
- vergileri ödenmemiş bir eşya o ülkenin Gümrük Bölgesinde bir noktadan bir noktaya taşınırken,
- ihracatı gerçekleştirilecek eşya yurt dışı edilirken uygulanıyordu.
Bu kısmı örneklerle anlatıp konuyu noktalayalım.
İran’dan Tır Karnesi kapsamında Türkiye Gümrük Bölgesine giren eşya, Gürbulak Gümrük Müdürlüğündeki kontrollerinin (sarı ya da kırmızı hat) ardından Varış Gümrük İdaresi olan Ankara Gümrük Müdürlüğüne sevk edilir. Varış Gümrük İdaresinde transit rejimine ilişkin varış işleminin gerçekleştirilmesinin ardından beyan edilen ilgili Gümrük Rejimi uygulanır. Örneğin 4000 Rejim kodlu ithalat beyannamesi ile vergileri ödenerek serbest dolaşıma girebilir, 5100 rejim kodlu beyanname ile Dahilde İşleme rejimi kapsamında işlem tesis edilebilir ya da 7100 Rejim Kodlu antrepo beyannamesi ile eşya antrepoya alınabilir. İstenirse antrepoya alındıktan sonra yine transit rejimi ile eşya farklı bir ülkeye gönderilebilir. Örneğin ürünün kusurlu çıkması ya da alıcı ve satıcının anlaşamaması nedeniyle yine Transit Rejimi ile mahrecine iade edilebilir.
Transit Rejiminin uygulanacağı bir diğer durum ise ihracatı gerçekleştirilecek eşyanın yurt dışı edilmesiydi. Bu sefer ithalatın tam tersi bir süreç gerçekleşecek. İthalatı gerçekleştirilecek eşya için, Ankara Gümrük Müdürlüğünde, Transit Rejimine ilişkin varış işlemleri gerçekleştirildikten sonra ithalat beyannamesi tescil ediliyordu. İhracatta ise Ankara Gümrük Müdürlüğünde 1000 Rejim Kodu ile İhracat beyannamesinin işlemleri tamamlandıktan sonra bu sefer Hareket Gümrük İdaresi olan Ankara Gümrük Müdürlüğüne transit rejim beyanı verilerek eşya Gürbulak Gümrük Müdürlüğü üzerinden yurt dışı ediliyor.
Yukarıda verdiğim örneklerde Ankara Gümrük Müdürlüğü; İthalat Gümrük İdaresi, Varış Gümrük İdaresi, İhracat Gümrük İdaresi ve Hareket Gümrük İdaresi oldu. Duruma göre gümrük idaresinin statüsü değişti. Aynı şekilde; Gürbulak Gümrük Müdürlüğü bir örnekte Giriş Gümrük İdaresi olurken diğer örnekte Çıkış Gümrük İdaresi oldu.
Transit Rejimi ile gümrük mevzuatına giriş yaptık. Sonraki yazılarda görüşmek üzere.
