İlerleyen dönemde Marvel ile birleşen Toy Biz, Inc. firması , 1994 yılında Çin’den ithal edilen çeşitli ürünleriyle ilgili olarak; ABD Gümrük İdaresi tarafından tatbik edilen gümrük vergisine itiraz etmek için bir dava açtı. Bu dava hiç beklenmedik yerden gelen bir darbe gibiydi. Çünkü İnsan ve Mutantların özünde farklı olmadığı ve uyum içerisinde yaşaması gerektiğini savunan X-MEN üyeleri, telif hakkı sahiplerince insan dışı yaratıklar olarak nitelendirilmek isteniyordu.
Çin’den ithal edilen ürünler arasında X-Men, Örümcek Adam ve Fantastik Dörtlü dahil olmak üzere çeşitli Marvel Comics serilerinden figürler yer alıyordu.
İthalatçı firma bu figürlerin, 2025 yılı Türk Gümrük Tarife Cetvelinde (TGTC) 9503.00.49.00.00 GTİP’inde belirtilen, 1994 yılında ise 9503.49 alt pozisyonunda yer alan “Hayvanları ve insan dışı yaratıkları tasvir eden oyuncaklar“ olarak sınıflandırılması gerektiğini söylüyordu. Bu şekilde %6,8 Gümrük vergisi ile ithalat gerçekleşecekti.
Ancak ABD Gümrük İdaresi, ürünlerin 2025 TGTC’de 9503.00.21.00.00 GTİP’i ile belirtilen 1994 Tarife cetvelinde ise 9502.10.40 alt açılımında yer alan “Sadece insan şeklinde yapma bebekler” olarak sınıflandırılması gerektiğini düşünüyordu. Bu şekilde %12 Gümrük Vergisi ile ithalat gerçekleşecekti.
Gümrük idaresi ile firma arasındaki bu ihtilaf, konunun mahkemelere taşınmasına neden oldu. Dava süresince ithalatçı firma “Daredevil”, “Invisible Woman”, “Punisher”, “U.S. Agent” ve “Peter Parker” gibi ürünlerin insan şeklinde olduğunu kabul ederek bu ürünler için davasını geri çekti. Benzer şekilde Gümrük idaresi de “Beast”, “Bonebreaker”, “Cameron Hodge”, “Robot Wolverine” ve “Vulture” karakterlerine ilişkin figürlerin “Hayvanları ve insan dışı yaratıkları tasvir eden oyuncaklar” olarak sınıflandırılması gerektiğini kabul ederek söz konusu ürünler için fazla alınan gümrük vergilerini geri verdi. Bununla birlikte, X-Men, Fantastik Dörtlü ve Örümcek Adamın da yer aldığı bazı figürler için çekişme devam etti ve nihayetinde ABD Uluslarararası Ticaret Mahkemesinin “Toy Biz, Inc. v. United States,” davası ile 2003 yılında konuya nokta kondu.
Söz konusu davadan önce konuya ilişkin tarife cetveli izahnamesinde nasıl bir açıklama yapıldığına bakalım. 9503 pozisyon notlarında, “Çoğunlukla insanın fiziksel özelliklerine (örn., melekler, robotlar, şeytanlar, canavarlar) sahip olsa bile hayvanları veya insan dışı yaratıkları tasvir eden oyuncakların 9503 pozisyonuna dahil olduğu” belirtiliyor. Buradan meleklerin, robotların, şeytanların ve canavarların “hayvan ve insanları tasvir eden oyuncaklar” sınıfına dahil olacağını anlıyoruz. Peki ya mutantlar?
Bu davada yargıç 60’a yakın oyuncak figürü inceledi. Yargıca göre; bu sınıflandırma yapılırken şu sorular sorulmalıydı:
- Karakter bazı insan dışı özelliklere sahip mi?
- Karakter tamamen bir insanı mı temsil ediyor?
Bir karakter, genellikle insana özgü nitelikler taşısa bile, insan olmayan tek bir özellik bile taşıması, onun tamamen insan sayılmasını engeller. Mahkeme, her figürün en az bir insana aykırı özellik barındırdığını belirtti. Örneğin, Wolverine ellerine yerleştirilmiş keskin pençeleri nedeniyle tam anlamıyla bir insanı temsil etmemekteydi.
Ayrıca X-Men karakterleri popüler kültürde “mutantlar” olarak bilinir. Bu kurgusal karakterler olağanüstü fiziksel ve psişik güçlerini kullanırlar. Figürlerin kostümleri ve aksesuarları bu tür güçleri kullanmaları için tasarlanmıştır. Örneğin, “Storm” karakterine ait figürde, yıldırım şeklinde bir aksesuar bulunmaktadır. Bu aksesuar, karakterin istediği zaman fırtına çağırma gücünü yansıtır. Tarife notlarında da adı geçen melekle karşılaştırırsak; bir melek figürü, tüm insan özelliklerine sahiptir. Görünüşte bariz bir şekilde insandır. Elbette sırtındaki bir çift kanatı saymazsak… Bu nedenle Armonize sistem kapsamında melek bir “insan” olarak değerlendirilemez.
Bununla birlikte; X-Men figürleri “mutantlar” olarak pazarlanır ve paketlenir. Üretici veya ithalatçı tarafından bu şekilde gösterilmeleri; söz konusu figürlerin insanlardan başka canlıları temsil ettikleri iddiasına daha fazla güvenilirlik kazandırmaktaydı.
Mahkeme “insan” ve “insan dışı yaratık” ayrımını doğru bir şekilde yapabilmesi için efsanevi veya kurgusal karakterlerin öznel özelliklerine bakmak zorundaydı. Bu doğrultuda; mutantların insan olup olmadığını değerlendiren yargıç bir figüre ait kutuda yazan ibareleri ele aldı:
“Profesör X ve Magneto ikilisine ait figür ambalajının arkası, X-MEN hikayesini özetle şöyle anlatıyor:
Hem Profesör Charles Xavier hem de arkadaşı Magnus, mutant popülasyonunda bir artışın başladığı konusunda hemfikirdi. Anlaşamadıkları şey mutantların ve normal insanların nasıl bir arada yaşayabileceğiydi. Mutantların hükmetmesi gerektiğine inanan Magnus, manyetizmanın kötü efendisi Magneto oldu. Telepatik Profesör X ise; insan-mutant birlikteliğine olan inancını temsil edecek bir X-Men grubunu kurdu.”
Ardından yargıç mutant ve mutasyon kelimelerinin ne anlama geldiğini ele aldı. Mutasyon; değişim, form değiştirme, başka bir hale gelme anlamına gelir. Bu nedenle, bir “mutant” değişime uğrayarak insan olmaktan çıkmış bir varlıktır.
Aynı mantıkla X-Men ile birlikte fantastik dörtlü karakterleri ve Örümcek Adamın da insan dışı yaratık olduğu değerlendirildi. (Uncle Ben, yeğeni Peter’a “büyük güç, büyük sorumluluk gerektirir” derken bu konuda uyarıyordu sanırım)
Sonuç olarak tarife cetvelinde X-MEN insan dışı yaratık olarak değerlendirildi. Yani Magneto haklı çıktı. Onun düşüncesine göre; mutantlar her zaman insanları bir tehdit unsuru olarak görmeliydi ve insanlara hiçbir zaman güvenmemek gerekiyordu. 2007 yılında ise, belki de Profesör X’in etkisiyle; Dünya Gümrük Örgütü Armonize Tarife Cetvelinde “insan” – “insan dışı oyuncak” ayrımını ortadan kaldırıldı. Bununla birlikte; Dünya Gümrük Örgütünce 9501 ve 9502 pozisyonları Tarife Cetvelinden çıkarıldı, 9503 pozisyonunda ise herhangi bir alt açılım belirlemedi. Ancak Avrupa Birliğince insan – insan dışı yaratık ayrımı 9503.00.21 ve 9503.00.49 şeklinde devam etti. ABD’de ise Dünya Gümrük Örgütünün bu kardeş kavgasına son veren kararına uyarak kendi alt açılımlarında bu ayrıma yer vermedi. Artık ABD tarifesinde “Çocuk oyuncakları” (3 yaş altı, 3-12 yaş) ve “diğerleri” şeklinde bir sınıflandırma bulunuyor.
Kaynakça
Toy Biz, Inc. v. United States. No. 96‑10. United States Court of International Trade, 3 Haziran 2003.
