”İthal eşyasının gümrük kıymeti” başlıklı yazımda, gümrük kıymetindeki esas kaynağın eşyanın satış bedeli olduğundan ve bu satış bedelinin doğru olmadığı düşünüldüğünde uygulanacak yöntemlerden bahsetmiştim.
“Gümrük Kıymeti ve İkame Mallara İlişkin Bir Değerlendirme” başlıklı yazımda ise; mevzuatımızdaki aynı eşya ve benzer eşya kavramlarını ikame mallar kapsamında ele almıştım.
Eğer satış bedelini gümrük kıymeti olarak kabul etmek mümkün değilse; aynı ülkede üretilen aynı ya da benzer eşyanın kıymetini gümrük kıymeti olarak belirliyorduk.
Burada odaklanmamız gereken durum, esas alınacak aynı ya da benzer eşyanın da aynı ülkede üretilmesi gerekliliğidir. Şimdi tüm bu kıymet belirleme sürecini ters işletelim.
Eğer makul düzeydeki kıymet için aynı ülkede üretilen eşyayı esas alıyorsak; beyan edilen satış bedelini ilk kez değerlendirirken de o ülkede üretilen ilgili eşyanın maliyetini, üretim miktarını; dolayısıyla ülkenin o eşyada küresel ölçekte fiyat belirleyebilme kapasitesini göz önünde bulundurabiliriz. Eğer bu akıl yürütme neticesinde, eşyanın kıymetinden ciddi derecede şüphe duyulursa; bu kıymet düşüklüğüne ilişkin bir araştırma yapılması gerekecektir.
Bir ülkenin hangi malları üretip ihraç edeceği, hangi malları ise ithal edeceği dış ticaret teorilerinin konusu olmuştur. Bu yazıda, bu teoriler ışığında bir eşyanın satış bedeli hakkında nasıl fikir yürütüleceğini ele alacağız. Dış Ticaret Teorilerinden bazılarını kısaca özetlemek gerekirse;
Mutlak Üstünlükler Teorisi
Adam Smith’e ait bu teoriye göre; mutlak üstünlük, bir ülkenin daha fazla veya daha iyi mal ve hizmet üretme yeteneğini ifade eder. Her ülke, elde ederken mutlak olarak üstün olduğu malı üretir, üstünlüğe sahip olmadığı malları ise ithal eder. Bu üstünlük ülkenin coğrafi özellikleri ve doğal kaynaklarından kaynaklanabilir. Örneğin üretim maliyetlerinden en önemlisi enerji maliyetidir. Enerji maliyetleri yüksekken, düşük maliyetli üretim yapmak mümkün değildir. Ya da günümüzde bir çok ürünün hammaddesi petrol ürünleri ve metallerdir. Bu kaynakların ülkede bulunmaması üretim maliyetlerini artıran bir unsurdur. İşte mutlak üstünlük teorisine göre; her ülke bu şekilde mutlak olarak üstün olduğu ürünleri üretmeli ve ihraç etmeli, üstünlüğü bulunmayan ürünleri ise ithal etmelidir.
Gümrük kıymetine esas olan satış bedelini değerlendirirken ülkelerin mutlak üstünlüklerini ve dolayısıyla düşük maliyetli üretim yapabilme kapasitesini göz önünde bulundurmak gerekecektir.
Karşılaştırmalı Üstünlükler Teorisi
Sınırlı kaynaklar altında, herhangi bir malın üretimini bir birim artırmak için başka bir maldan vazgeçilmesi fırsat maliyeti (alternatif maliyet) olarak adlandırılır. Yani her seçimin, vazgeçişten kaynaklanan bir fırsat maliyeti vardır. David Ricardo’ya ait karşılaştırmalı üstünlükler teorisine göre; ülkeler, fırsat maliyeti daha düşük olan mallarda uzmanlaşmalıdır.
Bu açıdan mutlak üstünlük teorisinden farkı şudur: Mutlak üstünlük teorisi daha fazla üretme kapasitesiyle ilgiliyken; Karşılaştırmalı Üstünlük Teorisi daha düşük fırsat maliyetine sahip olmasıyla ilgilidir. Karşılaştırmalı üstünlük teorisine göre; bir ülkenin tüm ürünlerde mutlak üstünlüğe sahip olması durumunda bile ticaret devam eder.
Somut bir örnekle konuyu ele alalım:
Ali evin en becerikli kişisi olarak evin çimlerini 2 saatte biçebiliyor. Mehmet ise aynı çimleri 4 saatte biçiyor. Yani Ali çim biçme konusunda mutlak bir üstünlüğe sahip. Ancak Ali, bu 2 saatte çim biçmek yerine yapacağı işten (fırsat maliyeti) 1000 TL kazanabiliyorken, Mehmet 4 saat çim biçmek yerine yapacağı işten 300 TL kazanabiliyor. Dolayısıyla B kişisinin fırsat maliyeti daha düşük durumda. Bu nedenle A kişisi çim biçmede mutlak üstünlüğe sahip olmasına karşın; çimi Mehmet’e biçtirmelidir. Bu iş için Mehmet’e 350 TL verirse de her iki tarafın da kazançlı olduğu bir yapı oluşur.
Hecksher-Ohlin Teorisi
Bu teori, Karşılaştırmalı üstünlükler teorisi üzerine kurulmuştur. David Ricardo, üretim faktörü olarak yalnızca emeği dikkate alır. Hecksher-Ohlin Teorisinde ise iki üretim faktörü vardır. Bunlar Emek ve Sermayedir. Bir ülke hangi üretim faktörüne bol miktarda sahipse, o faktörü yoğun olarak kullanan mallarda karşılaştırmalı üstünlük sağlayacaktır. Elbette bu durum, ülkeler özelinde ayrı ayrı ele alınmalıdır. Örneğin, tarımın normalde emek yoğun bir alan olduğu değerlendirilebilir. Ancak emek yoğunluğu ve tarımsal alanı düşük olan Hollanda tarımda önemli sayılabilecek bir ülke haline gelmiştir. Bunun nedeni ise; Hollanda’nın teknoloji ve sermayeye yatırım yaparak seracılıkta önemli ülkelerden biri konumuna gelmesi; dolayısıyla tarımı sermaye yoğun bir alan haline getirmesidir. Bu bakımdan; gümrük kıymetine esas satış bedelini değerlendirirken sektör bazlı bir akıl yürütme gerekebilir.
Ölçek Ekonomileri
Paul Krugman, ölçek ekonomilerini dış ticaretle ilişkilendiren Yeni Ticaret Teorisi’nin kurucusudur. Ölçek avantajları, kümelenme ve ticaret desenleri üzerine yaptığı analizlerle 2008 yılında Nobel Ekonomi Ödülü kazanmıştır.
Ölçek ekonomileri, şirketlerin üretimlerini verimli hale getirdikleri zaman elde ettikleri maliyet tasarruflarıyla ilgilidir. Örneğin İşgücünün uzmanlaşması ve teknolojik üretim yöntemleri maliyetleri düşürmektedir. Ölçek ekonomisine ulaşıldığında, malları büyük miktarda üretmek maliyet avantajları getirmektedir. Bu doğrultuda; gümrük kıymeti değerlendirilirken büyük üreticilerin düşük maliyetle üretim yapabilme kapasiteleri olduğuna dikkat edilmelidir.
Ölçek ekonomisi iki farklı şekilde gerçekleşir:
İÇSEL ÖLÇEK EKONOMİLERİ
Şirketin işleyiş veya mal üretim biçimindeki değişiklikler nedeniyle şirket içinde ortaya çıkmaktadır. Bunlara örnek vermek gerekirse;
Teknolojik yatırım: A firması, büyük üretim hacimleri sayesinde tam otomasyonlu üretim hattı kurar. Bu yatırım küçük firmalar için mümkün değildir. Sonuç olarak daha az işçilik, daha düşük birim maliyet elde edilir.
Uzmanlaşma: A firması, üretim hattında her işçinin belli bir parçadan sorumlu olduğu bir sistem kurar. İşçilerin uzmanlaşması nedeniyle; işçilik süresi ve hata oranı azalır.
İndirimli Girdi Alımı (Toplu alım gücü) : A firması, çok yüksek miktarda ürün aldığı için üreticiden daha ucuz fiyatla mal temin eder. Bu şekilde maliyetlerini azaltabilir.
Araştırma-Geliştirme (AR-GE): A firması, yüksek cirosu, sayesinde AR-GE’ye büyük tutarlarda yatırım yapabilir ve yeni ürün geliştirerek piyasada söz hakkına sahip olabilir.
Finansal Avantajlar: Büyük firmalar düşük faizli kredi bulabilirken, küçük firmalar yüksek faizle borçlanır. Dolayısıyla firmalar ölçek ekonomisine ulaştıkça, nakit ihtiyacını daha kolay sağlar.
DIŞSAL ÖLÇEK EKONOMİLERİ:
Tek bir şirketten ziyade tüm sektörü etkileyen faktörlere dayanmaktadır.
Sektörel Kümeleşme: Bir sektör belli bir bölgede kümelenirse, bu sektöre ait tedarikçiler ve nakliyeciler de yine bu bölgede yer alır. Bu şekilde tedarik süreleri ve maliyetler düşer. Bu aynı zamanda yan sanayilerin de gelişmesine yardımcı olur. Örneğin otomotiv sektörünün büyümesi ile çevrede yedek parça firmalarının gelişmesine yol açar.
Altyapı yatırımları: Devlet organize sanayi bölgelerinde enerji, su, doğalgaz gibi altyapı sağlar. Böylece firmaların tek tek altyapıya yatırım yapmasına gerek kalmaz.
Bilgi Paylaşımı: Bir sektör belli bir alanda yoğunlaşırsa, yenilikler daha hızla yayılır ve firmalar yeniliklere daha hızlı adapte olur.
Şimdi bu dış ticaret teorilerini gümrük kıymetini değerlenlendirirken kullanalım ve satış bedelinin doğruluğunu, eşyanın üretildiği ülkenin uluslararası ticaretteki yerini dikkate alarak, örneklerle inceleyelim.
Çin Halk Cumhuriyeti – Elektronik Aletler
Çin Halk Cumhuriyeti, elektronik ürünlerin üretimi ve ihracatında çok büyük paya sahiptir. 2024 itibarıyla Çin’in elektronik ihracatı: 1,4 trilyon USD’nin üzerindedir.
Çin, düşük işçilik maliyeti, dev hammadde pazarı ve üretim yoğunluğu ile birçok elektronik ürünü en düşük maliyetle üretebilme kapasitesine sahiptir. Dolayısıyla Çin’in elektronik üretiminde sağladığı doğal ve yapısal avantajlar, birçok ülke için erişilemez durumdadır.
Çinli dev firmalar tam otomasyonlu üretim hatları ile birim maliyeti oldukça düşürerek milyonlarca adet üretim yapmaktadır. Aynı zamanda; Shenzhen ve Dongguan gibi kentlerde tüm üretim zinciri kümelenmiştir. Bu şehirlerde yan sanayiler gelişmiş, lojistik altyapısı ve tedarik sürekliliği ile maliyet en aza indirilmiştir.
Bu bakımdan; çoğu ülkenin Çin’den daha düşük fiyatla elektronik alet üretimi yapma kapasitesi yoktur. Çin’de üretilen elektronik bir aletin ortalama birim kıymeti hakkında fikir sahibiyseniz ve Çin haricindeki bir ülkede üretilen eşyanın beyan edilen birim kıymeti bu kıymetten önemli ölçüde düşük ise; bu beyanın doğruluğu hakkında makul derece şüphe uyandırır.
Kosta Rika - Ananas
Kosta Rika, küresel olarak en büyük ananas üreticisi ve ihracatçısıdır. Trademap verilerine göre; 2024 yılında toplam Ananas ihracatının %50,5’u Kosta Rika tarafından, birim kıymeti 335 USD/ton olarak gerçekleşmiştir. Toplam ihracatın yaklaşık %15’ini sağlayan ve ikinci sıradaki Filipinler’de ise birim kıymet 630 USD/ton olarak gerçekleşmiştir. (Sadece tek bir kaynaktan bu verinin tamamen doğru olduğu sonucuna ulaşılamaz. Ancak bu verilerle, bir eşya için ülkenin küresel düzeydeki konumu ve ortalama birim kıymeti hakkında fikir sahibi olmak mümkündür)
Kosta Rika’nın ananas ihracatında bu kadar güçlü bir aktör olmasını dış ticaret teorileri kapsamında ele alalım.
Kosta Rika iklimi ve üretim alanları ile diğer ülkelere göre mutlak üstünlüğe sahiptir. Bununla birlikte; ananas üretimi zor olan ve emek yoğun olarak üretilen bir meyve olup Kosta Rika, düşük işçilik maliyetlerine sahiptir. Ulusal ve çokuluslu büyük firmaların belli bölgelerde kümeleşmesiyle ölçek ekonomiye ulaşılmıştır. Hal böyleyken; başka bir ülkede üretilen ananas birim kıymetinin, mutlak üstünlüğe sahip Kosta Rika birim kıymetinden daha düşük seviyede olması, beyanın doğruluğuna ilişkin makul seviyede bir şüphe unsurudur.
Kosta Rika, küresel olarak en büyük ananas üreticisi ve ihracatçısıdır. Trademap verilerine göre; 2024 yılında toplam Ananas ihracatının %50,5’u Kosta Rika tarafından, birim kıymeti 335 USD/ton olarak gerçekleşmiştir. Toplam ihracatın yaklaşık %15’ini sağlayan ve ikinci sıradaki Filipinler’de ise birim kıymet 630 USD/ton olarak gerçekleşmiştir. (Sadece tek bir kaynaktan bu verinin tamamen doğru olduğu sonucuna ulaşılamaz. Ancak bu verilerle, bir eşya için ülkenin küresel düzeydeki konumu ve ortalama birim kıymeti hakkında fikir sahibi olmak mümkündür)
Kosta Rika’nın ananas ihracatında bu kadar güçlü bir aktör olmasını dış ticaret teorileri kapsamında ele alalım.
Kosta Rika iklimi ve üretim alanları ile diğer ülkelere göre mutlak üstünlüğe sahiptir. Bununla birlikte; ananas üretimi zor olan ve emek yoğun olarak üretilen bir meyve olup Kosta Rika, düşük işçilik maliyetlerine sahiptir. Ulusal ve çokuluslu büyük firmaların belli bölgelerde kümeleşmesiyle ölçek ekonomiye ulaşılmıştır. Hal böyleyken; başka bir ülkede üretilen ananas birim kıymetinin, mutlak üstünlüğe sahip Kosta Rika birim kıymetinden daha düşük seviyede olması, beyanın doğruluğuna ilişkin makul seviyede bir şüphe unsurudur.
Bangladeş – Hazır Giyim
Bangladeş, hazır giyim sektöründe dünya liderlerinden biridir. Ucuz ve bol emek gücüne sahip olması nedeniyle, hazır giyim gibi bir sektörde karşılaştırmalı üstünlüğü vardır. Ayrıca büyük üreticilerin bölgeye yaptığı yatırımlar neticesinde ölçek ekonomisinde sahiptir.
Amerika’da 2025 yılında yapılan bir araştırma, nakliye ücretleri dahil 50 ayrı üreticiden 100 Tişört için alınan fiyat tekliflerini içermektedir. Buna göre; Endonezya nakliye ücreti dahil Tişört başına ortalama 8,55 USD ile en düşük fiyat veren ülke olmuştur. Pakistan 11 USD, Vietnam 11,4 USD, Çin ise 13,1 USD fiyat teklifinde bulunmuştur. Amerikalı üreticilerden alınan fiyatlarda ise alıcının da Amerika’da yerleşik olması nedeniyle önemli nakliye masrafları bulunmasa da; tişört başına 17,5 USD fiyat teklif edilmiştir.
Vietnam - Spor Ayakkabısı
Vietnam, spor ayakkabı üretiminde düşük işçilik maliyeti sayesinde önemli bir küresel aktördür. Başta Adidas ve Nike gibi büyük üreticilerin yatırımları ve tedarik zinciri kümelenmesiyle ölçek ekonomisi oluşturmuştur. Adidas marka ayakkabıların yaklaşık % 40’ı ; Nike marka ayakkabıların ise yaklaşık %50’si Vietnam’da üretilmekte olup bu ürünlerin tamamına yakını ihraç edilmektedir.
Her ne kadar bu denli yüksek ticaret hacmi bulunan, küresel çapta büyük firmalara ait birim kıymetlerin gerçeği yansıttığına dair kolaylıkla şüphe duyulmayacak olsa da; bu örneği marka tanınırlığının kıymeti nasıl etkileyebileceği özelinde veriyorum. Çünkü bu tarz ürünlerde bir ülkenin düşük maliyetle o ürünü üretebilme kapasitesi olsa da fiyattaki belirleyici unsur tüketicin algısından kaynaklı marka bilinirliğidir.
Vietnam’da üretilen iki ayrı markaya ait ayakkabı kıymetlerini ele alırken; iç piyasadaki satış fiyatları ve markanın bilinirliği üzerine düşünmek ve buradan hareketle birim kıymetin gerçeği yansıtıp yansıtmadığını değerlendirmek gerekecektir.
KAYNAKÇA
Investopedia. “Absolute Advantage.” Investopedia. https://www.investopedia.com/terms/a/absoluteadvantage.asp.
OECD. Globalisation, Comparative Advantage and the Changing Dynamics of Trade. Paris: OECD Publishing, 20 Ekim 2011. https://doi.org/10.1787/9789264113084-en.
World Bank. “Rediscovering Krugman.” World Bank Blogs, 2018. https://blogs.worldbank.org/en/developmenttalk/rediscovering-krugman.
Wikipedia. “Heckscher–Ohlin Model.” Wikipedia: The Free Encyclopedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Heckscher%E2%80%93Ohlin_model.
Kowalski, Piotr. “Comparative Advantage and Trade Performance: Policy Implications.” OECD Trade Policy Papers No. 121. Paris: OECD Publishing, 2011. https://doi.org/10.1787/5kg3vwb8g0hl-en.
World Footwear Association. “Vietnamese Footwear and Leather Exports Reach 27 Billion USD.” World Footwear, https://www.worldfootwear.com/news/vietnamese-footwear-and-leather-exports-reach-27-billion-usd-/10360.html
Reuters. “US Tariffs on Vietnam Would Be a Blow to Nike and Other Sportswear Brands.” https://www.reuters.com/business/retail-consumer/us-tariffs-vietnam-would-be-blow-nike-other-sportswear-brands-2025-04-01/
