İthal eşyasının gümrük kıymeti başlıklı yazımda, gümrük kıymetindeki esas kaynağın eşyanın satış bedeli olduğunu, yapılan araştırmalar neticesinde beyan edilen satış bedelinin gerçeği yansıtmadığı anlaşıldığında ise 1994 tarihli Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşmasının VII nci Maddesinin Uygulanmasına Dair Anlaşma kapsamında uygulanması gereken yöntemlerden bahsetmiştim.
Bu yöntemlerin neden tercih edildiğine dair bir değerlendirme yapmak, konunun netleşmesini sağlayacaktır. Bu doğrultuda; “ikame mal” kavramını ele alacağım.
Tüketicilerin aynı ihtiyacı karşılamak için birbirinin yerine kullanabileceği mallara ikame mallar denir. Bu mallar, fiyat değişikliklerine karşı birbirinin talebini etkiler çünkü bir malın fiyatı arttığında, tüketiciler benzer fayda sağlayan daha ucuz alternatiflere yönelir.
İkame mallar, tam ve kısmi olmak üzere ikiye ayrılır.
Tam İkame Mallar
Tam ikame mallar, tüketici için tamamen aynı işlevi görür. Belirleyici tek faktör fiyattır. Bir malın fiyatı biraz arttığında, tüketici hiç tereddüt etmeden fiyatı uygun olan ikame malı tercih eder. Bu varsayım teorik olarak mümkün olsa da, pratikte nadiren karşılaşılan bir durumu ele alır. Çünkü üretici firmalar, ürün farklılaştırması yaparak kar maksimizasyonu sağlar. Yani firmalar bilinçli olarak ürünlerini tam ikame olmaktan çıkarır. Bununla birlikte; firmalara dair gizli üretim teknolojileri ve fikri mülkiyet hakları tamamen aynı ürünü üretmeyi engeller. Ayrıca ürünler her yönüyle aynı şekilde üretilse dahi, marka tanınırlığı gibi etkenler nedeniyle iki ürünün tam ikame olması çok zordur.
Kısmi İkame Mallar
Kısmi ikame mallar, tüketici için aynı işlevi görse de kalite, prestij ve tüketici alışkanlıkları gibi nedenlerle farklılıklar barındırır. Dolayısıyla fiyat dışında başka unsurlar da tüketici tercihini etkileyebilmektedir. Bir malın fiyatı belli bir düzeyde arttığında, tüketici daha uygun fiyatlı ikame malı tercih etmeyebilir. Örneğin iki farklı markaya ait cep telefonu ikame mallardır çünkü aynı işlevi görürler. Ancak A marka telefon kullanırken yeni model bir telefon almaya karar veren tüketici için; A marka telefonun fiyatı arttığında, tüketici alışkanlıkları ya da markanın prestiji nedeniyle; B marka telefon tercih edilmeyebilir.
Aynı Eşya ve Benzer Eşya Kavramları
Şimdi Gümrük Yönetmeliği 43. Maddesindeki aynı eşya ve benzer eşya tanımlarını ele alalım:
Aynı eşya: Fiziksel özellik, kalite ve tanındığı özellikleri dahil olmak üzere her hususta aynı olan ve aynı ülkede üretilmiş eşyadır.
Benzer eşya: Her hususta aynı olmamakla birlikte aynı işlevi görmelerini ve ticari olarak birbirlerini ikame edebilmelerini mümkün kılan, benzer özellik ve benzer unsurları bulunan ve aynı ülkede üretilmiş olan eşyayı (eşyanın kalitesi, tanındığı özellikleri, bir ticari markasının bulunması, eşyanın benzerliğinin belirlenmesinde göz önüne alınacak faktörler arasında yer alır),
Her iki tanımın, tam ve kısmi ikame mallar kavramıyla ne kadar ilişkili olduğunu farkettik mi?
Buradan hareketle şu tespiti yapmak önemlidir: Aynı ülkede üretilen ikame malların birim fiyatlarının birbirine yakın olması beklenir.
Eğer mallar tam ikame niteliğindeyse, birim fiyatlarda meydana gelen küçük bir değişiklik bile talebi tamamen ortadan kaldıracak ve tüketiciler artık o malı tercih etmeyecektir. Bu nedenle birim fiyatın yükseltilmesi, firma açısından kabul edilebilir bir risk değildir. Öte yandan; aynı ülke içinde bile olsa, farklı firmaların her açıdan tamamen aynı ürünü üretmeleri oldukça düşük bir ihtimaldir. Bu nedenle, farklı firmalardan gelen malların tam ikame olması, yani tamamen aynı eşya olarak değerlendirilmesi pek olası değildir.
Bu bağlamda, “aynı eşya” ifadesinden, aynı ülkede üretilmiş ve aynı üretici firmaya ait ürünler anlaşılmalıdır. Dolayısıyla, büyük arz-talep dalgalanmaları haricinde, bu tür ürünlerin yakın tarihlerde çok farklı birim fiyatlara sahip olması beklenmeyecektir. (Tabii ki, aynı göndericinin farklı alıcılar için fiyat farklılaştırma yapması normaldir; yine de aynı dönemde belirgin fiyat farkları şüpheli bir durum olarak değerlendirilmelidir)
Benzer eşya için ise dikkate alınacak tanım kısmi ikame mallar olacaktır. Her ne kadar aynı işlevi görmeleri amacıyla imal edilmiş olsalar da; kalitesi, tanınırlığı, marka prestiji gibi özellikleri nedeniyle birim fiyatların farklı olması beklenebilir. Çünkü bir malın fiyatı arttığında talep yüksek oranda azalmayacaktır. Ancak birim fiyatın önemli ölçüde artması, tüketici açısından kalite, tanınırlık gibi özelliklerin dahi görmezden gelinmesine ve talebin yüksek oranda azalmasına neden olacaktır. Bu yüzden benzer eşyaların birim kıymetlerinin önemli ölçüde farklı olması beklenmez.
Dolayısıyla kıymet araştırmaları neticesinde satış bedelinin doğruluğuna ilişkin şüphenin giderilememesi durumunda; öncelikle yakın tarihlerde birim fiyatın değişmesinin hiç beklenmediği “aynı eşyanın” (tam ikame mal) dikkate alınması;
“Aynı eşyanın” bulunmaması durumunda ise yakın tarihlerde fiyatın önemli ölçüde değişmesinin beklenmediği “benzer eşyanın” (kısmi ikame mal) fiyatlarının dikkate alınması gerekecektir.
